BARUH DE SPINOZA
(1632-1677)

 

"Sve što je uzvišeno isto je tako teško kao što je i retko"

Spinoza je predstavnik racionalizma, koji stvara pod neposrednim uticajem Dekartove filozofije, ali na njega utiču i Platon, Aristotel, stoički filozofi, kao i neoplatonizam i srednjevekovna misao. Spinoza je stvorio jedan od najobuhvatnijih filozofskih sistema u modernom dobu, u kome ideje determinizma u prirodi i deduktivnog zaključivanja u mišljenju imaju ključnu ulogu, a postizanje moralne savršenosti čoveka je krajnji cilj filozofije. Osnovni problemi njegove filozofije su vezani za problem supstancije, problem saznanja i političku filozofiju.

 

 

 

 

 

Ontološki problem

Za razliku od Dekartovog dualizma, Spinoza zastupa monističko shvatanje, odnosno on tvrdi da postoji samo jedna supstanca koja je beskrajna. On o njoj govori kao o uzoru samog sebe (causa sui), Bogu ili prirodi. Ono što je uzrok samom sebi ne zavisi ni od čega drugog u svom postojanju, niti se može saznati na osnovu bilo čega drugog.

Međutim, o Bogu ili o prirodi u celini, prema Spinozi, ne može se reći ništa određenije osim da postoji, što znači da njegova suština (essentia) nužno uključuje postojanje (existentia). Po svojoj suštini Bog stvara, ali predstavlja i jedinstvo celokupnog stvorenog sveta. U skladu sa tim Spinoza kaže da je Bog kao stvaralačka priroda (natura naturans) istovetan sa stvorenom prirodom (natura naturata), kao celinom svojih modifikacija u svetu.

Pošto je supstancija neograničena, ona ima neograničeno mnogo određenja ili atributa. Za razliku od Dekarta, Spinoza ne tumači mišljenje i protežnost kao posebne supstancije, nego kao atribute tj. svojstva iste supstancije. Svaki atribut pod posebnim uslovima razvija se u beskonačno mnogo određenja (modifikacija). Tako se mišljenje razvija u beskonačno mnogo ideja, a materijalna priroda u beskonačno mnogo prirodnih tela. Ovo beskonačno mnoštvo Spinoza naziva modusima. Pošto su pojedinačne stvari u svetu (modusi) zapravo posebne modifikacije sasvim različitih atributa, oni su neuporedivi. Prema tome, konačna, pojedinačna stvar u okviru jednog atributa može steći posebna određenja jedino na osnovu ograničenja koja potiču od pojedinačnih stvari istog atributa. Zbog toga Spinoza kaže da je svako određenje u isti mah i ograničenje odnosno negacija (Omnis determinatio negatio est.).

 

Problem saznanja

Činjenica da imamo određena znanja zahteva da objasnimo kako do njih dolazimo i na osnovu čega možemo biti sigurni da su ona istinita. Spinoza shvata saznanje kao odgovaranje ili podudaranje poretka koji vlada između stvari u svetu. U svakodnevnom procesu saznanja postoji nekoliko stupnjeva koji nisu iste vrednosti. Afektivna stanja (požuda, radost, žalost,...) i čulne senzacije prvi su stepen saznanja. Drugi stepen saznanja odnosi se na deduktivno zaključivanje koje se odvija kao postupno izvođenje zaključaka na osnovu poznatih premisa, kao što je demonstrativno geometrijsko saznanje, koje je za Spinozu ujedno i uzor svakog naučnog saznanja.

Treći i najviši stupanj saznanja je intuitivno znanje. Ono se najkasnije otkriva u neposrednom iskustvu iako predstavlja prethodni uslov svakog saznanja i osnovnu pretpostavku deduktivnog zaključivanja.

 

Etički problem

Spinoza tvrdi da ne postoji slobodna volja i da je sloboda saznata nužnost. U čemu se onda sastoji moralno usavršavanje čoveka? Spinozin odgovor bi bio: moralno usavršavanje sastoji se u pojedinačnom napredovanju u pogledu racionalnog odnosa prema svetu.

Ukoliko se oslanjamo samo na čulne senzacije to ima za praktičnu posledicu prevlast strasti u delovanju, a tome odgovara etički stadijum robovanja. Ako u saznajnom pogledu preovladava demonstrativno znanje, njegova praktična posledica je kontemplativni odnos prema svetu, čemu u etičkom pogledu odgovara stoicizam.

Intuicija kao najviši stupanj znanja ima za posledicu intelektualnu ljubav prema Bogu, što u etičkom pogledu odgovara stanju moralnog savršenstva.

 

Političko učenje

Spinoza razvija svoje shvatanje države velikim delom pod uticajem Hobsovog učenja o "društvenom ugovoru" "prirodnom stanju". On tvrdi da je država nastala kao posledica dogovora ljudi zbog toga što im je pretila opasnost od samouništavanja u tkz. "prirodnom stanju" koje odlikuje ispoljavanjem iracionalnih strasti i stalni rat.

Stvaranjem društvenog ugovora, odnosno ustava, pojedinci se odriču dela individualnog suvereniteta i prenose ga na suverena (vrhovna vlast) kao središta državne moći.

Na taj način se društvo razvija od tradicionalnog prirodnog stanja do sve racionalnije države sa težnjom ka savršenoj racionalnosti.

 


Baruh de Spinoza
Autor Antony Hare, 2002.

Goran Čičovački IV-2 (2005/06)
Srednja poljoprivredno-prehrambena škola, Sombor

Ukoliko imate tekst ili komentar o Spinozi, pošaljite ga i on će biti objavljen na ovoj web stranici:

Početna strana